“Kendi aklına hizmet etmek için, cesur ol!” Immanuel Kant
Immanuel Kant’a atfedilen bu söz, insanın hayatını başkalarının düşünceleri ve hazır doğruları üzerinden sürdürmek yerine kendi aklını kullanma sorumluluğunu üstlenmesi gerektiğini anlatıyor. Çoğu zaman bir düşüncenin doğru olup olmadığını araştırmaktan önce, çevremizde kaç kişinin ona inandığına bakıyoruz. Birileri bizim yerimize karar verdiğinde ise düşünmek zorunda kalmamanın rahatlığına sığınıyoruz. Oysa insanın kendi aklını kullanması, her konuda herkesten farklı düşünmek anlamına gelmez. Asıl mesele, duyduğumuz şeyi sorgulayabilmek, neden inandığımızı anlayabilmek ve kararlarımızın sorumluluğunu başkasına bırakmamaktır. Kendi düşüncemizi oluşturmak emek ister; çünkü hazır cevaplar çoğu zaman daha kolaydır. Kant’ın felsefesinde önemli bir yere sahip olan özerklik düşüncesi de insanın kendi aklıyla düşünmesini ve kendi iradesiyle hareket edebilmesini özgürlüğün temel unsurlarından biri olarak görür.
Bu sözden günlük hayatımıza taşıyabileceğimiz pratik öneri, önemli bir konuda karar vermeden önce başkalarının ne düşündüğünü değil, önce kendimizin ne düşündüğünü yazmaktır. Örneğin bir iş değişikliği, bir eğitim seçimi veya hayatımızdaki önemli bir karar söz konusu olduğunda önce sessizce oturup “Ben neden bunu istiyorum?”, “Neye dayanarak böyle düşünüyorum?” ve “Yanılıyor olabileceğim nokta nedir?” sorularını cevaplayabiliriz. Daha sonra başkalarının görüşlerini dinleyebiliriz. Böylece çevremizden gelen düşünceler, kendi düşüncemizin yerine geçmek yerine onu sınamamız için bir araç olur. Kendi aklımızı kullanmak, her zaman kendi bildiğimizi yapmak değildir; gerektiğinde fikrimizi değiştirebilecek kadar açık, ama kararımızı verebilecek kadar cesur olmaktır. Kant’ın aydınlanma düşüncesinde de insanın kendi anlayışını başka birinin rehberliği olmadan kullanabilmesi, cesaret ve kararlılıkla ilişkilendirilir.
Günlük yaşamda bunun güzel bir örneğini, herkesin güvenli bulduğu bir işi yapmasına rağmen bundan hiç memnun olmayan bir insan üzerinden düşünebiliriz. Çevresindeki insanlar ona aynı işi sürdürmesinin en doğru seçim olduğunu söyleyebilir; o da uzun süre bu görüşü sorgulamadan kabul edebilir. Bir gün kendi ihtiyaçlarını, değerlerini ve beklentilerini yazmaya başladığında ise aslında başkalarının istediği hayat ile kendi istediği hayat arasında önemli bir fark bulunduğunu fark edebilir. Bu farkı gördükten sonra vereceği karar kolay olmayabilir; fakat artık kararın sahibi kendisidir. Kendi aklımızı kullanmak, başkalarının sesini susturmak değil, onların sesi arasından kendi sesimizi duyabilmektir. İnsanın düşünme özgürlüğü, yalnızca istediği şeyi düşünmesiyle değil; neye inanacağına ve nasıl yaşayacağına kendi aklıyla karar verebilmesiyle gerçek anlamını bulur.
Immanuel Kant Kimdir?
Immanuel Kant (1724-1804) Alman filozof ve modern felsefenin en etkili düşünürlerinden biridir. Felsefesinde insanın bilgiyi nasıl oluşturduğu, ahlaki kararlarını hangi temeller üzerine verdiği ve özgür bir birey olarak nasıl hareket edebileceği sorularını merkeze aldı. Saf Aklın Eleştirisi, Pratik Aklın Eleştirisi ve Yargı Gücünün Eleştirisi adlı eserleri, bilgi, ahlak ve estetik üzerine geliştirdiği düşünce sisteminin temelini oluşturur. Kant’ın düşüncesinde insanın kendi aklını kullanabilmesi yalnızca entelektüel bir beceri değil, aynı zamanda bir özerklik ve sorumluluk meselesidir. Aydınlanma anlayışında insanın kendi anlayışını kullanma cesaretini göstermesi gerektiğini savunması, onun düşüncesinin en tanınan yönlerinden biridir. Ahlak felsefesinde geliştirdiği ödev anlayışı ve insanı kendi başına amaç olarak gören yaklaşımı da sonraki felsefi ve siyasal düşünce üzerinde geniş bir etki yaratmıştır.
“Akıl, insanın en büyük silahıdır.. Ancak bu silah, boşken daha tehlikeli oluyor.” Tayfun Topaloğlu